Психологтың кеңестер

 

Табысты тәрбиелеудің он  кілті
1.Тәрбиеге дәстүрлі емес тұрғыда қараңыз.                    Баламен өткізген уақыттың  саны емес,  сапасына  көңіл аударыңыз. Замануи өмір  баршамызды  барлығына, оның  ішінде  балалармен  қарым-қатынас жасау, әңгімелесу,   көңіл-күй жағдайына үнемдеуді  еріксіз үйретті.  Сондықтан  баланың бізге  мүдіріп айтатын  сөдеріне  көңіл қоюдың орнына, біз басқа  бір нәрселер туралы ойлап отырып, онша көңіл қоя бермейміз. Алайда, ғылыми дәлелденген мынадай жағдай бар, қарым-қатынас жасауда «сараң» және олақ  ата-аналардың балалары  өздерін  жаман ұстайды, үмітсізденген адам ретінде өздерін сезінеді екен.  Сондықтан, тіпті жайсіз (құптамау,  сөгу) жәйттердің өзі, салқындық пен парықсыздыққа қарағанда  тым жақсы  болып сезіледі.  

2. Аз сөйлеп, көп істеңіз. Статистиканың мәліметі: біз өз балаларымызға күніне  2000 (!) дейін   ақыл-кеңестер, ескертулер  береді екенбіз.  Сондықтан, біздің балаларымыздың «саңырау»  болатыны   ғажап емес. Егер  балаңыз, сіздің  өтінуіңізбен, шұлықты теріс айналған күйінде    қалай болса солай,  жууға тастай салса,  онда оны да  сол күйінде жуып беріңіз. Мұндай күйде  оларды  тазалап жуу және  кептіру мүмкін еместігіне көзі жетсін. Айқайлап атқаннан гөрі  іспен   істеп көрсету дәлелді.

3. Балаларыңызға  өздерін жасырын емес тәсілдермен, күшті  екендіктерін сезіндіріңіз;  әйтпесе тыйым салынғандарды  өздері-ақ тауып алады.  Ол үшін  балалармен  ақылдасыңыз, таңдау, сатып алу, ақша есептеу, қиын емес тамақ әзірлеу құқығын  беріңіз.  Екі жастағы балаға  пластикалық  ыдыстарды,  жеміс-жидектерді жуу және  асхана аспаптарын  жәшікке салып қою  қиын емес. Әрине,  бұларды сіз  тез және  жақсырақ  істейсіз, алайда  мәселе мәні мұнда ма?   Егер сіз  балаларыңыздың көмегінсіз істей  берем десеңіз,  онда  сіз  олардың өздерін  қажетті және  күшті сезіну мүмкіндіктерінен айырасыз.

4. Айтқан сөздеріңіз мен қылықтарыңыздың  неге әкеліп соғатынын ешқашанда жадыңыздан шығармаңыз. Өзіңізден  былайша сұрап қойып отырыңыз:

– Егер мен араласпасам, не болар еді?

Егер біз, бұған ешқандай қажеттілік болмай тұрса да, араласа берсек, онда  біз  балаларымызды өз зардаптарын  көру және  жасаған  қателіктерінен үйрену мүмкіндігінен айырамыз. 

 Осылайша, өмірімізді  күңкілдеп  ұрсу  мен  қорқытуға   айналдырамыз.  Егер балаңыз  ертеңгілік тамақты алуды ұмыта берсе –  оны  портфеліне күнде салып  беруді  тоқтатыңыз.  Ұмытып кетіп, қарны ашқандықтан,  таңертең   портфеліне   таңертеңгілік тамағын салу керектігі есінде болады.

5. Сіздің барлық  талаптарыңыз бен  нұсқауларыңыз  балаға түсінікті және қисынды  болуы қажет. Ал ол үшін  келесі жолы,  ол  видиотекаға фильмді тапсыруды  ұмытып кетсе, оны ұрсуға асықпаңыз- ол  ренжіп қалады да,  сабағыңыз  пайдаға аспайды. Өзіңіз жүгірмеңіз,  оның берешектерін  өтемеңіз.  Ол өзі шешсін өз проблемасын және  қарызға қайдан ақша алу керектігін ойласын. Бала үшін  оның зардаптары,  өзінің мінез-құлқына  қисынды байланыста  болуы  қажет. Сонда ғана  ол, өзінің  барлық берешегін қайтарған жағдайда ғана, сіздің  тәртібіңіздің  қисындылығын  байқайды. 

6. Жанжалдардан қашып жүріңіз.

Егер  балаңыз  сізді  өзінің  ренішімен, айғай-шуымен  тексергісі келсе немесе  сізбен   әдепсіз   сөйлей бастаса,  онда бәрінен де дұрысы,  басқа бөлмеге кетіп қалу және  оны  сол бөлмеде  тыныш қалыпта сөйлесуге тосатынын айту қажет. Өзіңізді  өзіңіз барынша  ұстай біліңіз.    Егер сіз  ренжіп, өкпелеп қалсаңыз  немесе ашуланып кетсеңіз онда  сіздің жеңілгеніңіз.

7. Кінә мен кінәліні бір жерге үйіп төкпеңіз.  Бала  бір нәрсені    бүлдіріп алуы мүмкін, алайда  одан ол жаман болып қалмайды.  Істеген қылығына қарамастан, ол әрқашанда  өзін жақсы көретініне сенімді болуы қажет.  Егер өз талаптарыңыздың  дұрыстығына шүбә келтірсеңіз, онда  өзіңізден өзіңіз  сұраңыз:  «Бұдан бала  өз күшіне   сенімді бола ала ма?»     

8. Мейірбанды болу керек және  осыған орай  қатал да бола білу қажет.  Мысалы,  сіз  қызыңызға  бес минут ішінде  киіну қажет, әйтпесе  оны  түнгі көйлекпен машинаға отырғызам  дедіңіз.  Айтылған уақыт өткен соң   оны  машинаға  тыныш және  абайлап  отырып  апаруға  толық құқығыңыз бар.  Сізді сендіре аламын:  келесі жолы таңертең киім кию  проблемасы  болмайды.  Тек осы сәтте  сіз  мейірбанды  және әділ болуыңыз  қажет. 

9. Біздің сөзіміздің қазір ғана емес,  жылдар өткеннен кейін де,  балаларымыз өсіп,  немерелерімізді  тәрбиелеген кезде  қайта айналып келетінін  жадымыздан  шығармайық. Бұдан  мынадай қорытынды шығара отырып,  кейде проблемаларды  қарапайым және тез шешуден  бас тартуға  тура келеді.  Егер   біз   бір сәттік  проблеманы  шешуге тырысқаннан баланы кейде ұрып  жіберуге  дайын тұрамыз, осыған орай  біз оны озбыр қылыққа  үйретеміз. 

10.Дәйекті болыңыз.  Егер сіз  дүкеннен   конфет  сатып алмаймыз деп келіссеңіз, онда баланың   жылағанына, жалынғанына, қыңырлығына қарамастан  және алып бергіңіз келіп тұрсада, өз сөзіңізде тұрыңыз.  Бала  сіздің  өз сөзіңізде  тұратыныңызға көзі жеткенде ғана  сізді  көбірек сыйлайтын болады.

 

Балалар   өмір сүруді өмірден  үйренеді

 

-Егер баланы үнемі сынай берсеңіз, ол жек көруді үйренеді;

-Егер бала  өшпенділікте  өмір сүрсе, ол озбыр болуды үйренеді;

– Егер баланы кемсітіп, күлсеңіз, ол  тұйық болады;

-Егер бала жазғыру жағдайында өмір сүрсе, ол  кінәлі болу  сезімімен өмір сүруге үйренеді;

-Егер бала  шыдамдылықта өссе, ол басқаларын  қабылдауды үйренеді;

-Егер баланы құптап отырса, ол  өзіне  сенімді болуға үйренеді;

-Егер баланы  мақтап отырса, ол мейірбанды  болуды үйренеді; 

-Егер  бала адалдықта  өссе, ол  әділ болуды үйренеді;

-Егер бала қауіпсіздікте  болса, ол адамдарға  сенуді үйренеді;

-Егер баланы қолдап отырса, ол өзін  бағалауды  үйренеді;

-Егер  баланы түсіне  біліп, оған  мейірбандылықпен қараса, ол  бұл әлемдегі  махаббатты  таба білуді үйренеді.   

456

Жеткіншектің ата-анасы қандай болуы керек

1.Жеткіншекпен отбасындағы  өмір  орын  ауыстыра отырып, жұппен   би билегенге ұқсайды.  Сіз  бірде  жетекшінің  ролінде болсаңыз,  бірде  беделді адамның ролінде,  бірде, замануи жастардың  субкультурасын түсінбейтін «шайнек» ролінде   боласыз.  Ал осы рольдер –бүркемелейтін бет перде емес ( ең бастысы- ештемені «ойнамау»),  бұлар   ата-ананың нақтылы ахуалға дайындығы ұдайы өзгеріп тұратын  жағдаятқа және көңіл –күйге  бейімделуі, өз баласының   пікірлері мен көзқарасына байланысты икемділік қағидасы.

2.Сізге  «ата-ананың  шүбәсіз беделі» болған кезеңі ешқашан  енді қайтып келмейтінін  жадыңыздан шығармауға тура келеді, сондықтан  бағындыра бұйыруды тоқтатыңыз. Бұл  кез-келген жеткіншекпен өзара қарым-қатынаста  жеңіліс табар стратегия болып табылады.  Қайтадан  бұрынғы беделді «қайтаруға»  тырысыңыз.  Бұл  жолда   баланың абстрактылы сөздер мен декларацияға  енді ешқашан сенбейтінін біліп алыңыз, ол сіздің  әрекетіңізді, стратегияңызды, дәрежеңізді  талдайды.

3.  Баланы тек қана  тыңдап қана қоймай, оның  әрекеттерін  бақылап отырыңыз.  Әдеттегі  вербалді (сөзбен айту)  жеткіншектік  қарсылықтан гөрі, оның жағдайын жүрісі, қозғалысы мен  мимикасы  бірден байқатады. Өзіңізге  сұрақ қойып көріңіз: «Неліктен ол  дұрыс түсінбейді?, «Мен оның  қарсылығын   жұмсарту үшін не істеуім керек?».  Сеніңіз, ол сізбен  тайталасқысы келіп тұрған жоқ, қайта ажыратып алып, түсінгісі келеді және  сізді соған шақырады.

4. «Тәрбиелеушілік ықпалының» нақтылы нәтижесін  жоспарламаңыз, және де  оған    орала бермеңіз.  Ол бәрібір  басқадай болады. Өйткені  бұл өзара қарым-қатынастың ЖҰПТАСҚАН  БИІ. Сіз  осылайша болады деп  ойладыңыз, ал  ол басқаша  болып шықты- оған қуаныңыз.  Сізді балаңыз   тағы бір стеореотиптен сізді құтқарып қалды.  Осылайша,  ол ішкі сезім әсерлерін  тұншықтыра отырып, сіздің  тұлға  ретіндегі  өзіндік  өсуіңізге мүмкіндік берді.

5. Есіңізде бар ма,  жеткіншектік  жастағы ерекшеліктердің бірі  қауіп-қатерден тайсалмау, ол кейде өзін  -өзі байқатудан туады.  Егер сіз  бұған әлі  үйрене алмасаңыз,  оған енді төзуге уақыт келді.  Балаңызбен бірге,  алайда, тек өз  аумағыңызда ғана  тәуекел етуге қорықпаңыз. Балаңызбен өзара қарым-қатынаста  жаңа тәсілдерді қолдануда тым өжет, тапқыр  болған сайын,  онымен тезірек бір тілде  сөйлесе аласыз.  Ең бастысы,  жеткіншек Сіздің  ойлап тапқыштыңызға таңданудан жалықпауы  керек.    

6.  Әзілдесу сезіміңізді сақтай біліңіз,  өзіңіздің бойыңызға біткен оптимистік сезімнің  кішкентай болса да бір бөлігін  беруге тырысыңыз. Өйткені, оның ішкі дүниесінде болып жатқан  рухани және физикалық өзгерістерді ол өте қауіпті  деп қабылдайды.  Егер Сіз, балаңыздың  проблемасын  талқылап, оны шешу жолдарын  талқылай беретін болсаңы, онда үйіңіздегі жағдай  өндірісте ұдайы өткізілетін жиналыстарға  ұқсап кетеді.  Жағдаяттарды  жақсы  танып білу үшін одан  шеттеңіз де,  оған әзілмен қарауға тырысыңыз. «Алыстан жақсы  көрінеді»,  барынша  оптимистік тұрғыда   қабылдаңыз.  Жеткіншектің көңіл-күйін әзілдеуге болмайды,  одан да  жағдаяттың өзін  мысқылдап қою  тиімді  болары анық.  Әзіл   шиеленісті ахуалды  аздап болса да   бәсеңдетуге  көмектеседі.

7.  Жеткіншектік шақ проблемасы бойынша  әдебиеттер мен БАҚ-дан  түскен  ақпараттарды «сүзгіден өткізуге» тырысыңыз.  Біріншіден, оның мазмұны   тіптен терең емес. Екіншіден, соңғы жылдары «қорқынышты жәйттерді»  жариялау  дәстүрге айналып барады.  Сеніңіз, Сіз оқыған  ақпараттың бәрі дерлік  Сіздің  балаңызға қатысты болмай  шығады. Оқығаныңызды оған келетіндей етіп   «өлшеп» көріңіз, сонда ғана Сіз  «костюмшенің» оның бойына қонбай тұрғанын байқайсыз.  Жеткіншектерде бола беретін  «қорқынышты»  жәйттердің бәрі дерлік  балаңыздың  басынан  өтеді деп ойламау керек.  

8.  Өзіңіздің отбасындағы  отбасылық құндылықтарыңыз бен дәстүрлеріңізді еске ала отырып,  Сіз үшін және балаңыз үшін ненің  ортақ болғанын талдап қойып отырыңыз. Бұл  екі буын өкілінің «Жақсы дегеніміз не, жаман дегеніміз не?» деген мәңгілік құндылыққа  байланысты көзқарасын салыстыратын сұрақ. Адамгершіліктік -ізгіліктік және этикалық құндылықтарымызды   механикалық тұрғыда  бере салуға, ал  зорлап міндеттеуге тіптен болмайды, олар  балалық  шақ кезеңінде қалыптасады да, өзіне тән немесе бөтен болып  қалады.  Егер, Сіз үшін қанда да болмасын  бір маңызды  боларлық құндылық  балаңыз үшін бөтен тізімде бола қалған жағдайда, онда басыңызды ұстап, күйзелмеңіз, ызыңдап балаңызды қажыта бермеңіз. Сол құндылық қасиеттерін және маңыздылығын  түсіндіріп, оған көз жеткізуді   ойластырыңыз.  Сонымен бірге,  балаңыздан  нені үйренеріңізді де  талдап отырыңыз.

9. Жеткіншектің  ең басты талпынысы- өз бетінше дербестікте болу ынтасы.  Алайда, дербестікте  болу өзі үшін және отбасының  өмірі үшін де үлкен жауапкершілікте болуды  көздейді. Бұл жерде, жеткіншектің басты проблемасы, жеткіншек  өзіне ыңғайлы, пайдалы болатын жердегі жауапкершілікке ұмтылысы. Сіздің мақсатыңыз, өзіңіздегі жауапкершілікпен және «аз түсім беретін» басқа да  саладағы жауапкершілікпен бөлісуді  үйрету.  Сіз оған  оның өмірінде және  отбасында  болып жатқан жәйттер енді тек Сіздің арқаңызда  немесе  Сіздің кінәңізден емес екендігін түсіндіруіңіз қажет. 

10.  Жеткіншек-  балшық емес, ал Сіз де – скульптор емессіз.  Сіз қанша талпынсаңызда өзіңіздің барлық  арманыңыз, кеудемсоқтық қиялыңыздан туындаған  «пәк»  бала скульптурасын жасай алмайсыз. Оның  қиялында- басқаша «пәктік» орын алған.  Сіздің мақсатыңыз-  оның нақтылы  ахуалдағы  мақсаты мен  талпынысын байқай отырып,  өзгеруіне және ер жетуіне көмектесу.

11.  Балаңызға  алдына  қойған мақсаттарына  жетуде  нақтылы қадам жасауына  көмектесіңіз.  Бұл- өзін-өзі билеуі үшін  өте маңызды болып табылады.  Атап айтсақ,  жеткіншектік  шақта мақсаттар зор болады, ал   оны игеру мүмкіндіктері    аздап  артта қалып отырады, кейде  оның «идеалы»  сол  қол жетпейтін арман  қалпында  қалуы да мүмкін.  Балаңызға өз күшіне сенуіне көмектесіңіз, егер  қажет болса нәтижеге жету стратегиясын  бірлесе отырып  жасаңыз. Мұндай жұмыста және оған  деген жауапкершілікте басты роль оған жататынын жадыңыздан шығармаңыз, Сіз- баланың  сұрауы бойынша өз тәжірибеңізбен  ғана бөлісе алатын, тек қана «ақсақалсыз».

12. Жеткіншектік  кезең –  бала өмірінде  өзгерістердің қарқынды  өтетін кезеңі.  Жеткіншекке  өмір  дәмін сезінуіне, өзін-өзі дамытуына  мүмкіндік беріңіз, ал  бұл кезең   ересек өмірге  бастайтын қадам.   Балалық шақ (өткен) кезеңдегі, қарқынды өзгерістер (қазіргі кезеңдегі), және  өзін-өзі байқату ( болашақтағы кезеңі)  өмір тәжірибесінің өзара байланысы мен өзара әсер етуін  байқатыңыз, өйткені  өмір сценарийі-бұл  барлық  құрамды бөліктерді  біріктіретін  нәтиже. 

13. Балаңызды  өзі жіберіп алған   қателіктерінен қорықпауға  үйретіңіз.  «Ештеме істемейтін адам ғана жаңылыспайды» деген ығыр болған қағида мұны түсінуге  мүмкіндік береді. Өз  өміріңіз бен басқаның өмірінен  мысалдар келтіре отырып «Шарықтау мен құлдилау» тәжірибесін көрсетуге болады.

14. Жеткіншектің  назарын  мынаған аударыңыз,  кез-келген адамға  ішкі қайшылықтар тән.  Жақсылық пен  жамандық,  сәтсіздік пен  жеңімпаз, азаттық пен  тәуелділік, ерік пен  еріксіздік, шындық пен  өтірік және т.с. ұғымдар тұрақты, біркелкі  бола бермейді,  осыған орай, ересек адам өмірінде бола беретін жағдаяттар тексеруді, талдауды, ал кейде   оларды қайта қарастыруды талап етеді.  Мұндай жағдайда оларды орындап шығау  оңай, өйткені кейбір жеке  проблемалар   жан-жақтылық болу дәрежесіне  ауысады.  «Бәрі  осы арқылы өтеді» қағидасы «мен осындай  тиянақсызбын» деген қағидаға қарағанда әлсіздеу және көбірек қорғалатын болып табылады.

15.  «Өзін-өзі тану»-  жасына, дәрежесіне  қарамастан,  кез-келген ойлана және сезіне білетін адамның  шексіз құқығы. Осыған байланысты алғаш  пайда болатын сезімдер мен эмоциялар –бұл  қиын да, әсерлі  жолдың шығар жері, есептеу өлшеуіші.    

 Табыстар тілейміз!